Küresel gıda piyasalarında yeni bir risk dalgası ortaya çıkıyor. Financial Times (FT), giderek güçlenen El Nino hava olayının dünyanın en önemli tarımsal emtialarının üretimini sekteye uğratabileceğini, bunun da gıda fiyatları ve enflasyon üzerinde ciddi baskı yaratabileceğini yazdı.
FT’nin analizine göre Brezilya’dan Batı Afrika’ya, Güneydoğu Asya’dan Hindistan’a kadar dünyanın önemli tarım merkezlerinde kuraklık, aşırı sıcak ve şiddetli yağış ihtimali piyasaları şimdiden hareketlendirmeye başladı.
KAHVEDE YÜZDE 30’LUK SIÇRAMA
El Nino endişesinin ilk belirgin etkilerinden biri kahve piyasasında görüldü.
FT’ye göre Arabica kahvesinin fiyatı haziran başından bu yana yaklaşık yüzde 30 artarak libre başına 3,12 dolara yükseldi. Bu dönemde kahve fiyatları son 47 yılın en büyük günlük yükselişlerinden birini de yaşadı.
Özellikle Vietnam, Endonezya ve Hindistan’daki robusta üretimi açısından sıcak ve kurak hava önemli bir risk oluşturuyor. Uzun süreli kuraklığın Vietnam’daki sulama rezervlerini azaltması halinde 2027-2028 hasadının dahi etkilenebileceği belirtiliyor.
Brezilya’daki Arabica üretiminde ise yüksek sıcaklıkların ve düzensiz yağışların kahve ağaçlarını strese sokarak verimi düşürmesinden endişe ediliyor.
KAKAODA FİYAT HAZİRAN DİBİNİN YÜZDE 40’TAN FAZLA ÜZERİNDE
Kakaoda hareket daha da sert oldu.
New York kakao vadeli işlemleri haziran ortasında ton başına yaklaşık 3 bin 950 dolar seviyesindeyken 9 Temmuz’da 6 bin 455 dolara kadar çıkarak yaklaşık yüzde 63 yükseldi. Fiyat daha sonra 5 bin 600 dolar civarına gerilese de haziran dibinin yüzde 40’tan fazla üzerinde kaldı.
Kakao üretiminin büyük bölümünün Batı Afrika, Ekvador ve Güneydoğu Asya gibi El Nino’dan etkilenebilecek bölgelerde yoğunlaşması riski artırıyor.
Fildişi Sahili’nde düşük toprak nemi yeni mahsul açısından tehdit oluştururken Gana’daki aşırı yağışların kakao hastalıklarının yayılmasını kolaylaştırdığı belirtiliyor.
TARİHSEL VERİLER KAKAODA RİSKİN BÜYÜKLÜĞÜNÜ GÖSTERİYOR
Geçmişte güçlü El Nino dönemlerinde küresel kakao üretiminde önemli kayıplar yaşandı.
FT’nin aktardığı verilere göre üretim 1982-83’teki çok güçlü El Nino sırasında yüzde 12, 1991-92 döneminde yüzde 9, 2015-16’da ise yüzde 6 düştü. 2023-24 dönemindeki El Nino’da kakao üretimindeki düşüş yüzde 13’e ulaşırken ortalama sezon fiyatı yüzde 122 arttı.
Bu nedenle yeni bir üretim kaybının, henüz önceki arz sıkıntılarının etkilerini tam olarak atlatamayan kakao piyasasında fiyatlara daha sert yansımasından endişe ediliyor.
NOAA: ÇOK GÜÇLÜ EL NIÑO İHTİMALİ YÜZDE 81
ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi’nin (NOAA) son tahmini de endişeleri destekliyor.
NOAA’ya göre El Nino’nun 2027’nin ilkbaharının başlarına kadar sürme olasılığı yüzde 97. Ekim-Aralık 2026 döneminde ise olayın “çok güçlü” seviyeye ulaşma ihtimali yüzde 81 olarak hesaplanıyor. Böyle bir durumda mevcut El Nino, 1950’den bu yana kaydedilen en güçlü olaylardan biri haline gelebilir.
NOAA’nın deneysel SPEAR modelinde de El Nino’nun sonbahar boyunca güçlenerek sonbahar sonu veya kış başlangıcında zirve yapabileceği öngörülüyor.
GIDA FİYATLARINDA YÜZDE 9’LUK ETKİ
Risk yalnızca belirli ürünlerle sınırlı değil.
Financial Times’ın aktardığı Avrupa Merkez Bankası hesaplamalarına göre geçmişteki güçlü El Nino olayları küresel gıda emtia fiyatlarını ortalama yüzde 9 artırdı.
Jefferies ekonomistleri ise ABD-İran savaşının enerji ve emtia fiyatlarında zaten oluşturduğu yukarı yönlü baskı nedeniyle bu kez etkinin daha yüksek olabileceği uyarısında bulundu.
BUĞDAY VE PİRİNÇ İÇİN DE ALARM
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü cephesinde özellikle durum buğdayı ve pirinç yakından izleniyor.
FT’ye konuşan FAO Başekonomisti Máximo Torero, El Nino ile gübre kullanımındaki azalmanın aynı anda gerçekleşmesinin tehlikeli bir bileşim oluşturduğuna dikkat çekti. Hindistan dünyanın en büyük pirinç üreticilerinden, Avustralya ise önemli buğday ihracatçılarından biri.
El Nino riski, Orta Doğu’daki savaşın gübre ve enerji piyasalarında yarattığı sorunların üzerine geliyor. Gübre maliyetlerindeki artış nedeniyle çiftçilerin kullanım miktarını azaltması, kuraklık veya aşırı yağış gören ürünlerin dayanıklılığını daha da düşürebilir.
FAO ve Dünya Gıda Programı da haziran ayında 22 ülkede El Nino’nun etkilerine karşı erken önlem çağrısı yaparak yaklaşık 9 milyon savunmasız insanı korumaya yönelik hazırlık yapılmasını istemişti.
ŞEKERDE HİNDİSTAN, PALM YAĞINDA ENDONEZYA VE MALEZYA RİSKİ
El Nino’nun etkilenmesi beklenen bir diğer ürün grubu şeker.
Güçlü El Nino dönemlerinde Asya-Pasifik bölgesindeki şeker üretiminin gerileme eğiliminde olduğuna dikkat çekiliyor. Hindistan’ın ihracatı sınırlaması küresel arz üzerindeki baskıyı artırırken Tayland’da da ekim alanlarının daralması bekleniyor.
Palm yağında ise dünyanın iki büyük üreticisi Endonezya ve Malezya öne çıkıyor. İki ülke küresel arzın yüzde 80’den fazlasını gerçekleştiriyor. El Nino’nun getirdiği kuraklığın etkisinin gecikmeli olarak 2027’nin ilk aylarında üretime yansıması bekleniyor.
BALIK UNU VE BALIK YAĞINDA ETKİ ŞİMDİDEN GÖRÜLDÜ
El Nino’nun fiziksel arz üzerindeki etkilerinden biri Peru’da şimdiden ortaya çıktı.
Pasifik Okyanusu’ndaki olağan dışı sıcaklık nedeniyle hamsi avcılığının askıya alınması, balık unu ve balık yağı piyasalarını etkiledi. FT’ye göre balık unu fiyatları bir yıl öncesinin iki katının üzerine çıkarken balık yağı fiyatları Temmuz 2025’ten bu yana üç kattan fazla arttı.
İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ EL NINO’NUN ETKİSİNİ AĞIRLAŞTIRABİLİR
El Nino doğal ve dönemsel bir iklim olayı olsa da artık daha sıcak bir küresel iklim üzerinde gerçekleşiyor. Bunun daha fazla buharlaşma, yüksek sıcaklık stresi ve daha keskin yağış farklılıkları yaratabileceği belirtiliyor.
NOAA da mevcut El Nino’nun yıl sonuna kadar güçlenmesini bekliyor. Dünya Gıda Programı, güçlü El Nino’nun halihazırda çatışma, ekonomik kriz ve iklim şoklarıyla mücadele eden kırılgan bölgelerde gıda güvenliğini daha da zorlaştırabileceği uyarısında bulunuyor.
Kötü hasatların ülkeleri ihracat yasaklarına yöneltmesi halinde ise sorun yalnızca üretici ülkelerle sınırlı kalmayabilir. Küresel arzın daralması Türkiye dahil gıda ve tarımsal hammadde ithal eden ekonomiler açısından yeni maliyet ve enflasyon baskısı yaratabilir. Bu son etki, küresel arz ve fiyat mekanizmasından hareketle yapılan bir değerlendirme.