Toplumların ruhsal iklimini anlamak için bireylerin iç dünyasına bakmak gerekir. Narsisizm, modern çağın en çok tartışılan kavramlarından biri. Ancak burada bahsetmek istediğim, klasik narsisizmden farklı bir tür: kötümser narsisizm. Bu kavram, bireyin kendi benliğini yüceltirken aynı anda geleceğe dair umutsuzluk ve karamsarlık üretmesiyle karakterize olur. Yani kişi hem kendini merkezde görür hem de dünyanın gidişatını sürekli felaket senaryolarıyla yorumlar.
Benlik yüceltme: Kişi kendini özel, farklı ve ayrıcalıklı görür. Ancak bu ayrıcalık, topluma katkı sağlama yönünde değil; çoğunlukla “ben zaten biliyorum” tavrıyla ortaya çıkar. Umutsuzluk üretimi: Geleceğe dair sürekli karamsar öngörülerde bulunur. Bu öngörüler, toplumsal dayanışmayı zayıflatır. Sosyal mesafe: İnsanlarla bağ kurmak yerine onları küçümsemek, “zaten herkes yozlaşmış” diyerek yalnızlaşmak eğilimi vardır. Kültürel yansıma: Medyada, siyasette ve akademide sıkça rastlanan bu tavır, toplumsal ilerlemeyi engelleyici bir söylem üretir.
Jung’un gölge arketipi burada devreye girer: kişi kendi içindeki karanlığı topluma yansıtır, ama bunu bir “üstünlük” maskesiyle yapar. Freud’un bakış açısıyla ise bu, bastırılmış kaygının dışa taşmasıdır.
İş yerinde sürekli “bu proje zaten batacak” diyen, ama kendini en akıllı gören çalışan. Sosyal medyada “ülke bitmiş, insanlar yozlaşmış” diye yazan, ama kendini bu yozlaşmadan muaf sayan kullanıcı. Akademide sürekli “bilim çöktü” diyen, ama kendi yazdıklarını tek doğru kabul eden öğretim üyesi. Bazen de bir erkeği kendisine aşık eder, en yüksekte aşağıya bırakır. Bu erkek, kuvvetle muhtemel girdiği anafordan çıkamayıp kendisine yok edecektir. Kötümser narsizim yaşayan etrafinda mutlu olduğunü düşündügü kişiler ilişkilerini bozmak için herşeyi yaparlar. Evliliklerin düşmanı diyebiliriz bu kişiliklere. Sonuçta bunlara aşık olanları da öncekinin kaderini yaşayacaktır.
Kötümser narsisizm, bireysel bir ruh hali olmaktan çıkıp kolektif bir kültüre dönüştüğünde, toplumda umutsuzluk salgını yaratır. İnsanlar birbirine güvenmek yerine birbirini küçümser, dayanışma yerine yalnızlık artar. Bu da ekonomik ve sosyal krizleri daha da derinleştirir.
Çözüm, kötümser narsisizmin karşısına otantik umut koymaktır. Umut, sahte iyimserlik değil; gerçekçi ama yapıcı bir bakış açısıdır. Jung’un dediği gibi, gölgeyle yüzleşmek gerekir. Yani karanlığı inkâr etmek değil, onu dönüştürmek. Toplum, bireylerin bu dönüşümünü desteklediğinde kötümser narsisizmin zincirleri kırılabilir.