29 Ekim Cumhuriyet Bayramı, Türkiye’nin dört bir yanında Cumhuriyet’in 103. yıl dönümü dolayısıyla düzenlenen tören ve etkinliklerle kutlanıyor.
29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edilen anayasa değişikliğiyle devletin yönetim biçimi resmen Cumhuriyet olarak belirlendi. Ancak bu karar, tek bir günde ortaya çıkan bir gelişme değil; yıllara yayılan siyasi ve hukuki dönüşümün sonucu oldu.
MİLLİ EGEMENLİĞE GİDEN İLK ADIMLAR
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Anadolu’nun işgaliyle başlayan Milli Mücadele, Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde yürütüldü.
23 Nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisi açıldı. Böylece siyasi iradenin merkezine milletin temsilcilerinden oluşan Meclis yerleşti.
20 Ocak 1921’de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ise egemenliğin kayıtsız ve şartsız millete ait olduğu ilkesini anayasal zemine taşıdı.
SALTANAT 1 KASIM 1922’DE KALDIRILDI
Milli Mücadele’nin askeri aşamasının tamamlanmasının ardından yeni devletin yönetim yapısına ilişkin adımlar hızlandı.
TBMM, 1 Kasım 1922’de aldığı kararla saltanatı kaldırdı. Bu tarihten sonra ülke, Meclis Hükümeti sistemiyle yönetilmeye devam etti.
CUMHURİYET FİKRİ 1919’DA DİLE GETİRİLDİ
Mustafa Kemal Paşa’nın Cumhuriyet düşüncesini yakın çevresine Milli Mücadele’nin ilk dönemlerinde açıkladığı aktarılıyor.
Mazhar Müfit Kansu’nun anılarında yer alan anlatıma göre Mustafa Kemal, 20 Temmuz 1919’da Erzurum’da gelecekteki yönetim biçiminin Cumhuriyet olacağını ifade etti.
Ancak yönetim biçiminin açık biçimde Cumhuriyet olarak tanımlanması için siyasi ve hukuki koşulların oluşması beklendi.
1923 SONBAHARINDA YÖNETİM SORUNU GÜNDEME GELDİ
1923 yılında Ankara’nın başkent ilan edilmesinin ardından devletin yönetim biçiminin açık şekilde tanımlanması konusu da gündemin merkezine yerleşti.
27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifasının ardından yeni hükümetin kurulmasında yaşanan güçlük, mevcut sistemin sorunlarını daha görünür hale getirdi.
Mustafa Kemal Paşa ve İsmet İnönü, bu gelişmeler üzerine Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda değişiklik öngören bir taslak hazırladı.
29 EKİM’DE CUMHURİYET İLAN EDİLDİ
Hazırlanan anayasa değişikliği 29 Ekim 1923’te TBMM’nin gündemine geldi.
Meclis’te yapılan görüşmelerin ardından değişiklik kabul edildi ve “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli Cumhuriyettir” hükmü anayasal sisteme girdi.
Böylece Türkiye Cumhuriyeti resmen ilan edildi.
Aynı gün Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
CUMHURİYETİN İLANI 101 PARE TOP ATIŞIYLA DUYURULDU
Cumhuriyet’in ilanı Ankara’da büyük bir coşkuyla karşılandı.
Kararın ardından “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri yükselirken, Cumhuriyet’in ilanı 101 pare top atışıyla halka duyuruldu.
Kutlamalar 29 Ekim gecesi ve 30 Ekim günü halkın katılımıyla devam etti.
29 EKİM NE ZAMAN BAYRAM OLDU?
Cumhuriyet’in ilan edildiği 29 Ekim günü, 1923 yılında henüz resmi bayram olarak kabul edilmemişti.
26 Ekim 1924 tarihli kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının özel program ve 101 pare top atışıyla kutlanması kararlaştırıldı.
1925 yılında ise TBMM’de kabul edilen kanunla 29 Ekim resmen milli bayram ilan edildi. Böylece Cumhuriyet Bayramı, 1925’ten itibaren Türkiye’de ve yurt dışındaki temsilciliklerde resmi olarak kutlanmaya başladı.
