Halil İnalcık, Devlet-i Aliyye adlı eserinin birinci cildinde, Osmanlı Beyliği’nin kuruluş dönemindeki toplumsal ve dinî dokuyu anlatırken İbn Battûta’nın Bursa ziyaretine de yer verir. İbn Batuta’nın, Aşure gecesini o dönem Bursa’da bulunan Ahî Şemseddîn’in zâviyesinde geçirmesi ve orada Konyalı vaiz Mecdeddîn’e dair gözlemleri, erken 14. Yüzyıl Anadolu’sundaki abdal tipi dervişlerin somut bir örneğini sunar.
İbn Battûta (ö. 770/1368-69), 1332-1333 civarında Anadolu’yu dolaşmış, Batı Anadolu beyliklerini ziyaret etmiştir. Bursa’ya 1333 yılında (Aşure günü, 21 Eylül 1333) gelmiştir. O dönemde Bursa, başkent olarak Osmanlı Beyliği’nin yükselişinin merkezidir. Seyyah şehri “güzel çarşıları ve geniş sokakları olan büyük bir kent, bahçeler ve akan sularla çevrili” diye tarif eder. Çekirge civarındaki sıcak su kaynaklarından ve Osman Gazi’nin kabrinden de bahseder.
Ahîlik (fütüvvet) teşkilatı bu dönemde Anadolu şehirlerinde misafirperverlik, esnaf dayanışması ve dinî-ahlâkî düzenin taşıyıcısıdır. İbn Battûta birçok şehirde ahî zaviyelerinde konaklamıştır. Bursa’da “fityanın büyüklerinden” Ahî Şemseddîn’in zâviyesine gitmiş, Aşure gecesi Şemseddîn büyük bir ziyafet vermiş, ordunun başlıca komutanlarını ve şehrin ileri gelenlerini davet etmiştir. Kur’an okunmuş, ardından Konyalı fakîh ve vâiz Mecdeddîn vaaz vermiş, daha sonra semâ’a başlanmıştır. İbn Battûta bu geceyi “ulvî bir gece” ve “Türk illerinde yaşadığım en güzel gecelerden biri” olarak nitelendirir.
Vaaz sırasında bir dervişin (lakabı “Sayyâh” / “Feryâdeden”) vecde gelerek kendinden geçmesi ve ölmesi İbn Battûta’nın o geceye dair aktardığı ilginç olaylardan biridir. Cenaze namazı ve defin işlemlerinde İbn Battûta da bulunmuştur. Bu derviş, mağarada yaşayan, yalnızca Mecdeddîn’in vaazlarını dinlemek için şehre inen, sadaka kabul etmeyen bir zâhittir.
İnalcık’ın eserinde İbn Battûta’dan aktardığına göre: “Bu vâiz Mecdeddîn sulehadan olup... sırf alnının teriyle kazandığı ile geçinir ve kimseden sadaka kabul etmez. Kalacak yeri yoktur; üstünde ancak çıplaklığını örtecek kadar libas vardır. Kabristanda uyur, topluluklarda verdiği vaazlarda halkı cehennem azabıyla uyarır, öyle ki birçokları her toplantıda onun önünde tövbe ederler.”
Bu betimleme, 13-14. Yüzyıl Anadolu’sunda yaygın olan “abdal” tipini yansıtır. Abdallar yerleşik tarikat şeyhlerinden farklı olarak gezgin, zühd ve riyâzet odaklı, maddî dünyadan uzak, cehennem azabı ve tövbe temalı vaazlarla halka öğüt veren vaizlerdir.
Ahmet Yaşar Ocak’ın çalışmaları bu figürleri çok daha geniş bir tarihsel ve sosyolojik çerçeveye oturtur. Ocak’a göre, 13. Yüzyıl sonlarından itibaren Anadolu’da görülen abdal, kalenderî ve haydarî çevreler, aslında Orta Doğu ve Orta Asya’dan gelen büyük Kalenderîlik cereyanının yerel uzantılarıdır. Özellikle Babaî İsyanı (1240) sonrasında hayatta kalan dervişler, Batı Anadolu’ya gelerek Osmanlı Beyliği topraklarında “Abdâlân-ı Rûm” (Rum Abdalları) adıyla anılmaya başlamışlardır. Âşıkpaşazâde’nin dört zümre (Gâziyân-ı Rûm, Ahiyân-ı Rûm, Abdâlân-ı Rûm, Bacıyân-ı Rûm) tasnifinde de yer alan bu grup, Baba İlyas-ı Horasanî çevresine bağlı, zühd, riyâzet ve protest karakterli bir sûfîlik anlayışını temsil ederler.
Ocak, Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sûfîlik: Kalenderîler adlı temel eserinde, Rum Abdalları’nın yerleşik medrese ulemâsı ve tarikat şeyhlerinden farklı olarak gezgin, maddî dünyayı terk etmiş, sadaka kabul etmeyen, kabirlerde veya mağaralarda yaşayan, halkı cehennem azabı ve tövbe ile uyaran vaiz-derviş tipini ayrıntılı biçimde tanımlar. Mecdeddîn-i Konevî’nin İbn Battûta’daki portresi – çıplaklığı örtecek kadar elbise, kabristanda yatma, alnının teriyle geçinme, sadaka reddi, yoğun tövbe vaazları – tam da Ocak’ın çizdiği bu “marjinal sûfî” / abdal tipinin canlı bir örneğidir. Bu figürler, Anadolu’nun İslâmlaşması ve Türkleşmesi sürecinde medrese ulemâsı ile tarikat şeyhleri arasında köprü kuran “halk vaizleri” kategorisine girer; aynı zamanda erken Osmanlı gazi-derviş karakteriyle de örtüşürler.
Aşure gecesi zâviyedeki merasim, ahîlik, tasavvuf ve resmî dinî pratiklerin iç içe geçtiğini gösterir. Kur’an tilâveti, vaaz ve semâ’ın bir arada bulunması, 14. Yüzyıl Anadolu tasavvuf kültürünün tipik bir yansımasıdır. Dervişin vecd içinde ölümü, semâ’ın ve vaazın duygusal yoğunluğunu ortaya koyar. Benzer menkıbevî anlatılar Mevlânâ döneminde de görülür. Ocak’ın vurguladığı üzere, bu tür olaylar, Kalenderî-abdal çevrelerinin cezbe ve vecd odaklı pratiklerinin erken Osmanlı toplumunda hâlâ canlı olduğunu belgeler.
İnalcık’ın eserinde Mecdeddîn’den bahseden bu pasajı İbn Battûta’dan aktarması, Osmanlı kuruluş döneminin yalnızca siyasî-askerî değil, aynı zamanda toplumsal-dinî temellerini vurgulama amacı taşır. Ahî zaviyeleri, yeni fethedilen bölgelerde toplumsal entegrasyon, misafirperverlik ve ahlâkî disiplin sağlayarak beyliğin güçlenmesine katkıda bulunmuştur. Mecdeddîn gibi vaizler, Ocak’ın “kolonizatör dervişler” çerçevesinde ele aldığı gibi, bu ortamda dinî hayatı canlı tutan figürlerdir. Rum Abdalları, Osmanlı’nın kuruluşunda gaza ruhunu besleyen, sınır boylarında etkili olan ve daha sonra Bektaşîlik içinde eriyen bir gelenek oluşturmuştur.
Vaiz Mecdeddîn-i Konevî, İbn Battûta’nın kaleminden günümüze ulaşan, erken Osmanlı Bursa’sının dinî manzarasını aydınlatan nadir bir abdal örneğidir. Hayatı hakkında ayrıntılı bilgi yoktur; ancak zühdü, vaaz tarzı ve toplumsal etkisiyle, 14. Yüzyıl Anadolu’sundaki gezgin derviş tipinin canlı bir temsilcisidir. Bu olay, Ahî Şemseddîn zâviyesi üzerinden ahîlik-tasavvuf ilişkisini, Aşure merasimleri üzerinden de halkın dinî anlayışını belgelemesi bakımından önemlidir.
KAYNAKÇA
Dunn, Ross E. İbn Battuta’nın Dünyası.
Eğri, Sadettin. “İbn Battuta’ya Göre Batı Anadolu’daki Tasavvufî Kurumlar”.
İbn Battûta. Seyahatnâme*(çev. A. Sait Aykut). Yapı Kredi Yayınları.
İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye, c. I.
Ocak, Ahmet Yaşar. Babaîler İsyanı – Alevîliğin Tarihsel Alt Yapısı. Dergâh Yayınları.
Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sûfîlik: Kalenderîler (XIV-XVII. Yüzyıllar). TTK / Timaş.
Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufiliğine Bakışlar. İletişim Yayınları.
Ocak, Ahmet Yaşar. “Türk Folklorunda Rum Abdalları” ve ilgili makaleleri.
