Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminin en önemli askerî ve siyasî şahsiyetlerinden biridir. 1 Kasım 1839’da Bursa’da doğan, 21 Ocak 1919’da İstanbul’da vefat eden Paşa, 93 Harbi’nde (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) Kafkas cephesinde gösterdiği direniş ve zaferlerle “Gazi” unvanını kazanmış, 33 yaşında müşirliğe (mareşallik) yükselmiş, Mısır’da uzun yıllar “fevkalade komiserlik” yapmış, 1912’de kısa bir süre sadrazamlık görevinde bulunmuş ve matematik-astronomi alanında da çalışmalara da imza atmıştır.
Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Bursa’nın Başçı mahallesinde dünyaya geldi. Katırcıoğlu lakabıyla tanınan köklü bir ailenin çocuğu olan Gazi Ahmed Muhtar Paşa’nın babası Bursa’nın tanınmış ipek kumaş imalatı ve ticaretiyle uğraşan Hacı Halil Ağa, annesi Zekiye Hanım’dı. Dedesi Hacı İbrahim Ağa ise Bursa İpekçiler Loncası’nın başı olup saygın bir şahsiyetti.

Annesi ve babasının erken vefatıyla birlikte dedesi Hacı İbrahim Ağa tarafından büyütülen Gazi Ahmed Muhtar Paşa, dedesinin teşvikiyle askerî eğitime yönlendirildi. 1851 yılında, on iki yaşındayken Bursa Askerî İdadisi’ne (bugünkü Işıklar Askerî Lisesi) kaydedildi. 1856 yılında idadiyi bitirdikten sonra İstanbul’a giderek Harbiye Mektebi’ne girdi. Harbiye kayıt defterinde “Ahmed Muhtar Efendi bin Hacı Halil Başçı” (Başçı mahallesinden) olarak kaydedildi.
1860’ta Harbiye’yi birincilikle tamamlayarak teğmen, bir yıl sonra kurmay yüzbaşı oldu. Harbiye’de öğretmenlik yaptı; 1864’te Şehzade Yusuf İzzeddin Efendi’nin hocalığına atandı ve Sultan Abdülaziz’in Avrupa seyahatinin maiyetinde yer aldı. 1863-1864’te Cemiyet-i Tedrisiye-i İslamiye’nin (Darüşşafaka) kurucuları arasında yer aldı.
İlk askerî hizmetine Serdar-ı Ekrem Ömer Paşa’nın maiyetinde Hersek ve Karadağ isyanlarının bastırılmasında başladı. 1869’da Yemen’e atandı. Arap isyanlarını bastırmadaki başarılarıyla hızla terfi etti ve 1871’de 32 yaşında müşir (mareşal) rütbesi aldı. Yemen’de askerî ve idarî teşkilatı yeniden kurdu.
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Kafkas (Anadolu) cephesi başkumandanı olarak atandı. Sınırlı imkânlara rağmen Gedikler (Kızıltepe), Yahniler ve diğer muharebelerde önemli başarılar kazandı. II. Abdülhamid kendisine “Gazi” unvanı, bir kılıç, iki at ve Murassa Mecidi Nişanı verdi. Erzurum’un Aziziye Tabyaları’ndaki savunması da Gazi Ahmed Muhtar Paşa’nın kariyerinde önemli bir yer tutmaktadır.
Savaş sonrası askerî ve idarî görevlerinin ardından 1885’te Mısır “fevkalade komiserliği”ne atandı, 1908’de İstanbul’a döndü; Âyan Meclisi’nde önemli roller üstlendi. 22 Temmuz 1912’de sadrazam oldu. Trablusgarp Savaşı’nı Uşi Antlaşması ile sona erdirdi, ancak Balkan Savaşı’nın çıkması üzerine 29 Ekim 1912’de istifa etti.
Matematik ve astronomi alanında da eserler veren Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Osmanlı’da miladi takvim ve uluslararası saat sisteminin kullanımını savundu. Riyâzü’l-Muhtâr, Islahatü’t-Takvim, Takvîmü’s-sinîn, Sergüzeşt-i Hayatım gibi kitaplar kaleme aldı. 21 Ocak 1919’da İstanbul Feneryolu’ndaki köşkünde vefat eden Gazi Ahmed Muhtar Paşa Fatih Camii avlusuna defnedildi.

Bugün Bursa’daki Başçı İbrahim Camii haziresinde yer alan 16 Numaralı mezar taşı Sadrazam Gazi Ahmed Muhtar Paşa’nın kardeşi Hacı Ali Paşa’ya ait olması bakımından önemlidir. Gazi Ahmed Muhtar Paşa’nın kardeşi Hacı Ali Paşa’nın mezar taşının üzerindeki kitâbede şu ibareler yer almaktadır: “Hüve’l – Hallâku’l Bâkî / Hudû -i ibadetde müteveccih-i mihrâb ü minber / Huşû -i azmi Aliyyü’l - Murtaza rehberi Hayder / İrtihâlinde dedi dünyâya medâ mâ medâ / Cennetdedir Katırcızâde Hacı Paşa / 1329 R / 1331 A / Burusa mütehayyizân-i eşrafından Hacı Ali Paşa / Ruhuna Fatiha” (Mart 1913).
(Günümüz Türkçesiyle: Hüve’l – Hallâku’l Bâkî / İbadetindeki huşu ve alçakgönüllülükle mihraba ve minbere yönelen / Azim ve huşu içinde Aliyyü’l-Murtaza’nın (Hz. Ali’nin) rehberi Haydar yolunda olan / Vefatında dünyaya “geçen geçmişdir” -māḍā mā māḍā- diyen / Katırcızâde Hacı Paşa cennettedir. / 1329 Rumi / 1331 Hicri / Bursa’nın seçkin eşrafından Hacı Ali Paşa’nın / Ruhuna Fatiha.)
Mezar taşının başlığı Sultan Abdülhamid döneminde günlük hayatta kullanılan hamidî fes biçimindedir. Üzerindeki kitâbe ta’lik şekilde yazılmış olup, mezar taşının iki yanında zarif bitkisel motifler göze çarpmaktadır. Bu bitkisel motifler, mezar taşlarının süsleme unsurlarında özellikle geç dönemde görülen batılı sanat akımlarından unsurlar içermektedir. Ayrıca mezar taşının pehle kısmındaki gülbezek motifleri taş işçiliği açısından nefis bir görünüm arz etmektedir.
Bugün Bursa, Gazi Ahmed Muhtar Paşa’yı yalnızca bağrından çıkmış bir evladı olarak değil, şehrin kendi tarihînin önemli bir parçası olarak da anmalıdır.
Naçizane bu satırların sahibi olan bendenizin de doğup büyüdüğü Bursa’nın Başçı mahallesinden yetişen bu büyük paşa, aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu için Bursa’nın ne denli kıymetli olduğuna bir kez daha delâlet etmektedir.
Kaynakça
Anadolu Ajansı. (2026, 21 Ocak). 93 Harbi’nin kahramanı: Gazi Ahmed Muhtar Paşa. https://www.aa.com.tr/tr/kultur/93-harbinin-kahramani-gazi-ahmed-muhtar-pasa/3806178
Bayramoğlu, K. (2017, 10 Ekim). Bursalı sadrazam Gazi Ahmed Muhtar Paşa. Yeni Dönem Gazetesi. https://www.yenidonem.com.tr/kultur-sanat/bursali-sadrazam-gazi-ahmed-muhtar-pasa-43366
Biyografya. (t.y.). Gazi Ahmed Muhtar Paşa. https://www.biyografya.com/tr/biographies/gazi-ahmed-muhtar-pasa-75763d85
Dijital İstanbul. (t.y.). Gazi Ahmed Muhtar Paşa. https://dijitalistanbul.org/en/fatih-mosque-cemetery-gazi-ahmed-muhtar-pasa
Evren, G. (2025, 13 Mayıs). 33 yaşında mareşal olan komutan; Gazi Ahmet Muhtar Paşa. Independent Türkçe. https://www.indyturk.com/node/758421
Uçarol, R. (1996). Gazi Ahmed Muhtar Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 13, ss. 441-443). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/gazi-ahmed-muhtar-pasa
Wikipedia. (2026). Ahmed Muhtar Paşa. https://tr.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Muhtar_Paşa
Wikipedia. (2026). Ahmed Muhtar Pasha. https://en.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Muhtar_Pasha