1945'teki Yalta, savaşı mutlak zaferle bitirmiş muzafferlerin dünyayı paylaşım masasıydı. 20. yüzyıl olarak bilinen kısa asrın 1945 sonrası ABD hegemonyasının başat olduğu iki kutuplu dünya sistemi burada kuruldu denebilir. Daha sonra Bretton Woods para sistemi ve BM’nin kuruluşu bu süreci tamamladı. Bugünkü zirve ise aksine, kendi krizleriyle boğuşan üç büyük gücün tansiyonu düşürme, nefes alma ve birbirlerinin kırmızı çizgilerini test etme arayışıdır. Muzafferler masası değil, dünyadaki neticesiz ama süreklilik arz eden çatışmalardan yorulmuş ve pat durumunda kalmış güçlerin biraz soluklanma ve tekrardan hazırlanmak için zaman kazanma çabası göze çarpmaktadır. Shenzhen'de ticaret savaşları, teknoloji kısıtlamaları, İran krizi ve Ukrayna savaşı üzerinden birbirini yıpratan güçler yan yana oturmaktadır. En azından Çin-Rusya karşısında ABD, yarattığı krizleri zafere çevirememiş ve kapasitesini zorlamıştır.
Ayrıca bu buluşma aylar öncesinden titizlikle hazırlanmış bir dünya paylaşım zirvesi değil, APEC marjında gerçekleşen kısa süreli bir "stratejik istikrar diyaloğudur". Hatta üç liderin somut bir ortak gündem üzerinde dahi tam mutabakat sağlayamadığı görülmektedir.
Her ne kadar geçtiğimiz günlerde Türkiye’de belirli kesimlerin çok itibar ettiği ama Rusya’da marjinal bir karakter olarak algılanan A. Dugin dünyayı üç güç arasında hayalinde bölse de Çin ve Rusya, dünyanın sadece üç büyük güç tarafından tepeden yönetilmesine sıcak bakmamakta; kendi çıkarları gereği "çok kutuplu" ve Küresel Güney'i de yanlarına alan bir söylemi korumaktadır. Bu nedenle Trump ile dünyanın yeni bir paylaşımına girmeyecekleri söylenebilir.
Her lider bu fotoğraf karesini kendi iç ve dış siyasi sıkışmışlığını aşmak için farklı bir araç olarak kullanmaktadır:
-
Donald Trump: Ara seçimlerdeki kayıpların ve İran ile yaşanan çatışmanın yarattığı siyasi yıpranmayı telafi etmek istemektedir. Önceliği İran dosyasında gerilimi düşürmek ve Çin'i de nükleer silahların sınırlandırılması masasına çekerek iç kamuoyuna "büyük anlaşmalar yapan lider" görüntüsü vermektir.
-
Vladimir Putin: Batı'nın yıllardır süren diplomatik izolasyonunu kırdığını ve dünyanın en güçlü iki lideriyle eşit seviyede masaya oturduğunu gösterme fırsatı yakalamıştır. Ukrayna konusunda doğrudan taviz vermeden ABD ile Avrupa arasındaki görüş ayrılıklarını derinleştirmeyi hedeflemektedir.
-
Xi Jinping: Ev sahibi olarak küresel sistemin vazgeçilmez merkezinde yer aldığını sergilemektedir. Kendi nükleer cephaneliği ABD ve Rusya'ya kıyasla çok daha küçük olduğu için herhangi bir silah kısıtlamasına imza atmaya yanaşmamakta; bunun yerine yapay zekâ, çip ambargoları ve ticaret tarifeleri konusunda Washington'dan nefes aldıracak esneklikler koparmaya çalışmaktadır. Eğer gündeme getirebilirse, İran konusunun da barışçıl çözümünü vurgulaması beklenebilir.
Bu zirveden, kimi heyecanlı uzmanların ve gazetecilerin zannettiği üzere Avrupa'nın veya Orta Doğu'nun haritasını kesin çizgilerle yeniden çizen gizli anlaşmalar çıkması gerçekçi değildir. En muhtemel sonuç; nükleer risklerin kontrolü, yapay zekâ güvenliği ve bölgesel çatışmaların (özellikle İran'ın) kontrolden çıkmasını önlemeye yönelik yumuşama mesajları verilmesidir. Bu buluşma, büyük güçlerin birbirine boyun eğdirdiği bir final değil, yıpratıcı rekabete kısa bir mola verdikleri bir ara durak niteliği taşıyacaktır.
Ayrıca Xi ve Putin’in Trump gibi son derece dengesiz, cahil ve açgözlü birini büyük devlet adamı F. D. Roosevelt’in yerine koymayacağını söylemeye bile bilmem gerek var mı? Franklin D. Roosevelt, İkinci Dünya Savaşı sonunda hem ABD'nin ezici ekonomik ve askeri üstünlüğünü temsil ediyor hem de uzun vadeli bir uluslararası mimari (Birleşmiş Milletler, Bretton Woods sistemi gibi) kurma vizyonuyla hareket ediyordu. Stalin ve Churchill, Roosevelt ile anlaşma yaptıklarında bunun Amerikan devlet aklı tarafından desteklenen kalıcı bir taahhüt olduğunu biliyorlardı. Donald Trump ise uluslararası ilişkileri kurumsal ittifaklar veya kalıcı ilkeler üzerinden değil, anlık pazarlıklar ve "anlaşma yapma" (transactional) mantığıyla yürütmektedir. Gerek birinci başkanlık dönemindeki ani politika değişiklikleri gerekse 2025 sonrası aldığı kararlar, muhatapları nezdinde "verilen sözlerin ABD iç siyasetine veya kişisel ruh haline göre her an değişebileceği" algısını pekiştirmiştir.
Hem Şi Cinping hem de Vladimir Putin, on yıllara yayılan stratejik planlarla hareket eden, bürokratik ve tarihsel hafızası güçlü sistemlerin liderleridir. Onlar açısından Trump, küresel düzeni birlikte kuracakları tarihsel bir "ortak" değil; kendi iç siyasi sıkışmışlıkları nedeniyle taviz koparılabilecek ve yönetilebilecek taktiksel bir muhataptır.
Pekin ve Moskova, Washington'daki siyasi kutuplaşmanın ve yönetim değişikliklerinin farkındadır. Bu nedenle Trump ile masaya otururken hedefleri, Roosevelt dönemindeki gibi yüzyıllık bir dünya düzeni kurmak değil; onun kişisel tarzından ve hızlı sonuç alma arzusundan yararlanarak kendi lehlerine somut kazanımlar elde etmek ve zaman kazanmaktır.
Dolayısıyla, Shenzhen'deki buluşma tarihsel bir "büyük devlet adamları zirvesi" değildir ve böyle kaydedilmeyecektir.